همان ايمان است . ] هرگاه گفته مىشود خداوند هدايت مىكند و گمراه مىسازد ، مقصود آن است كه مؤمنان را هدايت مىكند ، بدين معنا كه به آنان پاداش مىدهد ، و گناهكاران را گمراه مىسازد ، بدين معنا كه آنان را هلاك كرده كيفرشان مىدهد . و در اين سخن موسى عليه السّلام كه « اين جز فتنهء تو نيست » ( اعراف / 155 ) - [ اين سخن را حضرت موسى هنگامى گفت كه زمين لرزه آمد و هفتاد تن از برگزيدگان قوم بنى اسرائيل را هلاك كرد . ] - مقصود از فتنه ، سختى و تكليف دشوار است ، و مقصود از « هركه را بخواهى به واسطهء آن گمراه مىكنى » آن است كه هركه را بخواهى - كه همان كفار باشند - هلاك مىگردانى . « 1 » المسألة العاشرة : في أنّه تعالى لا يعذّب الأفعال قال : و تعذيب غير المكلّف قبيح ، و كلام نوح عليه السّلام مجاز ، و الخدمة ليست عقوبة له ، و التبعيّة في بعض الأحكام جائزة .

--> ( 1 ) - يكى از امورى كه اشاعره براى اثبات جبر بدان تمسك جسته‌اند ، آيات دالّ بر آن است كه خداوند هركه را بخواهد هدايت مىكند و هركه را بخواهد گمراه مىسازد : « فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ » ( ابراهيم / 4 ) . آنان با استناد به اين آيات گفته‌اند : ايمان مؤمن و كفر كافر هر دو فعل خداست و نه فعل خود شخص . در پاسخ اين شبهه بايد گفت : هدايت بر دو نوع است : هدايت عام و هدايت خاص . هدايت عام همان نيروى عقل و انديشه و نصب آيات و معجزات و ارسال پيامبران و تبليغ حق از سوى ايشان است كه همگان از آن بهره‌مندند . هدايت خاص ، پاداشى است كه خداوند به مؤمنان مىدهد كه در اثر آن مىتوانند حق را از باطل بهتر از ديگران تشخيص دهند . ضلالت نيز بر دو نوع مىتواند باشد ، ضلالت عام و ضلالت خاص . ضلالت عام با هدايت عام منافات دارد و با آن جمع نمىشود . پس وقتى هدايت عام را پذيرفتيم ، بايد ضلالت عام را از خداوند سلب كنيم . اما ضلالت خاص با هدايت خاص جمع مىشود ، همان‌گونه كه خداوند اهل ايمان را به پاداش ايمانشان ، از هدايت خاص خود بهره‌مند مىسازد ، اهل كيفر و عناد را نيز ، به كفر كفرشان ، از اسباب هدايت محروم ساخته چشم و دلشان را بر حقيقت مىبندد .